“Olmayan şeyleri kurgulama hastalığı nedir” konusundaki yazımızı okuduğunuz için teşekkür ederiz. Netadam olarak sizlere her zaman kaliteli içerik sunmaya devam edeceğiz.
Olmayan şeyleri kurgulama hastalığı nedir?
Çocukken Ankara’da kışlar daha sert gelirdi bana. Belki hava gerçekten daha soğuktu, belki de hafızam öyle seçiyor. Ama o günleri hatırladığımda, sokakta düşüp kalkarken bile kafamın içinde sürekli hikâyeler kurardım. Bir gün okulda yaşanmış küçük bir olayı abartıp eve anlatmam, bazen gerçek ile hayal arasındaki çizgiyi fark etmememi sağlardı. Yıllar geçtikçe bunun sadece çocukça bir oyun olmadığını, bazı insanlarda daha derin ve klinik bir meseleye dönüştüğünü öğrendim.
Bugün “olmayan şeyleri kurgulama hastalığı nedir?” sorusuna biraz veri, biraz klinik bilgi, biraz da hayatın içinden gözlemlerle yaklaşmak istiyorum.
Olmayan şeyleri kurgulama hastalığı nedir? Klinik olarak neyi ifade eder?
Psikoloji ve nöroloji literatüründe bu durum tek bir isimle anılmıyor. Aslında birkaç farklı kavramın kesişiminde duruyor:
Konfabulasyon (confabulation)
Pseudologia fantastica (patolojik yalan söyleme)
Bazı nörolojik hafıza bozuklukları
Özellikle “konfabulasyon”, en net tıbbi karşılığı olan durum. Burada kişi bilinçli olarak yalan söylemez. Hafızadaki boşluklar, beyin tarafından otomatik şekilde “mantıklı ama yanlış” bilgilerle doldurulur. Özellikle Korsakoff sendromu gibi ağır hafıza bozukluklarında görülür.
DSM-5’te doğrudan “olmayan şeyleri kurgulama hastalığı” diye tek bir başlık yok. Ama ilişkili bozukluklar bilişsel bozukluklar ve bazı kişilik örüntüleri içinde değerlendirilir.
Pseudologia fantastica ise biraz daha farklı: burada kişi çoğu zaman bilinçlidir, ama gerçek ile kurgu arasındaki sınır giderek bulanıklaşır. Hikâyeler abartılıdır, dramatiktir ve zamanla kişi kendi anlattıklarına inanacak noktaya gelebilir.
Ankara’da veriyle çalışan birinin gözünden ilk fark ediş
Üniversiteden sonra Ankara’da veriyle ilgili bir işte çalışmaya başladığımda, bu konuya bakışım değişti. Excel tabloları, kullanıcı davranışları, grafikler… Gün içinde sayılarla uğraşırken akşamları insan hikâyeleri dinliyordum.
Bir gün ofiste bir arkadaşım şöyle demişti:
“Ben aslında geçen yıl yurt dışında çalıştım ama anlatmadım size.”
Ortada böyle bir şey yoktu. Ama o bunu o kadar detaylı anlatıyordu ki, bir an insan şüpheye düşüyor. Hangi şehir, hangi şirket, hangi sokak… Hepsi hazır.
Sonra veriyle ilgilendiğim için içimden şunu düşündüm: İnsan beyni, eksik veriyi doldururken bir model kuruyor. Ama bazen bu model gerçek veriye değil, ihtimale dayanıyor.
Beynin “boşluk doldurma algoritması”
Nörobilim araştırmaları gösteriyor ki hafıza, video kaydı gibi çalışmıyor. Daha çok sürekli yeniden yazılan bir hikâye gibi.
Özellikle:
Hipokampus (hafıza oluşturma merkezi)
Prefrontal korteks (gerçeklik değerlendirme)
Frontal lob hasarları
Bu bölgelerdeki sorunlar, gerçek anıların yerine “olası anıların” geçmesine yol açabiliyor. Yani beyin aslında “ben hatırlamıyorum” demek yerine “muhtemelen böyle oldu” diyerek boşluğu kapatıyor.
Çocuklukta başlayan küçük kurgu dünyaları
Küçükken mahallede herkesin bir “hikâye versiyonu” vardı. Bir arkadaşım kendini sürekli futbolcu olarak anlatırdı. Bir başkası gizli ajan olduğunu söylerdi. Bunlar masum görünür.
Ama bazı çocuklarda bu kurgu, oyun sınırını aşar. Özellikle dikkat çekme ihtiyacı, yalnızlık ya da aile içi iletişim eksikliği gibi durumlar varsa, hikâye üretimi bir başa çıkma mekanizmasına dönüşebilir.
Annemin eski bir cümlesi aklıma geliyor:
“Bazı çocuklar gerçeği anlatmaz, çünkü gerçek yetmez.”
Bu cümle, yıllar sonra veri analizi yaparken bile bana çok şey düşündürdü. Çünkü veri setlerinde de bazen “eksik veri” vardır ve model onu doldurur. İnsan zihni de aynı şeyi yapıyor gibi.
Olmayan şeyleri kurgulama hastalığı neden ortaya çıkar?
Bilimsel literatürde tek bir neden yok. Genelde birkaç faktör birlikte görülüyor:
1. Nörolojik hasarlar
Alkol bağımlılığına bağlı B1 vitamini eksikliği (Korsakoff sendromu) en bilinen örneklerden biri. Bu durumda kişi hafıza kaybını fark etmez ve boşlukları uydurma bilgilerle doldurur.
2. Psikolojik ihtiyaçlar
Bazı kişilerde:
Onay görme isteği
Değerli hissetme ihtiyacı
Sosyal kabul arzusu
hikâyeleri büyütmeye yol açabiliyor.
3. Kişilik örüntüleri
Pseudologia fantastica genelde narsistik veya borderline özelliklerle birlikte tartışılır ama tek başına bir etiket olarak konmaz.
Gerçek hayat örnekleri: Ofiste, kafede, sokakta
Bir keresinde Kızılay’da bir kafede çalışırken yan masada iki kişi konuşuyordu. Biri sürekli yurtdışı projelerinden bahsediyordu. Bir noktadan sonra arkadaşının yüz ifadesi değişti. “Bunu daha önce de anlatmıştın ama farklıydı” dedi.
İşte tam burada ilginç olan şey şu: Hikâyeyi anlatan kişi için tutarlılık önemli değil, duygusal etki önemli.
Veri analizi perspektifinden bakınca bu, “veri tutarlılığı düşük ama anlatı gücü yüksek veri seti” gibi.
Gerçek hayatta ise bunun karşılığı sosyal ilişkilerde güven kaybı oluyor.
Beyin neden olmayan şeyleri gerçek gibi üretir?
Bu sorunun cevabı aslında oldukça insani:
Beyin hayatta kalmak için çalışır, “doğruyu söylemek” için değil.
Eğer bir anıyı hatırlamıyorsa ama o anı sosyal olarak gerekli ise, beyin boşluğu doldurur. Bu durum özellikle:
Travma yaşayan kişilerde
Yoğun stres altında olanlarda
Uyku bozukluğu yaşayanlarda
daha sık görülür.
Bazı araştırmalar, hafızanın her hatırlamada yeniden inşa edildiğini söylüyor. Yani biz aslında geçmişi “hatırlamıyoruz”, yeniden yazıyoruz.
Olmayan şeyleri kurgulama hastalığı ile normal abartı arasındaki çizgi
Burada önemli bir ayrım var.
Herkes zaman zaman hikâyeleri biraz süsler. Ama klinik durumlarda:
Kişi bunu kontrol edemez
Hikâyeler giderek daha büyük hale gelir
Gerçek ile kurgu arasındaki sınır silikleşir
Sosyal ve mesleki hayat etkilenir
Özellikle konfabulasyon durumunda kişi “yalan söylediğinin farkında bile değildir”.
Veri dünyasından bir benzetme
Veriyle çalışan biri olarak şunu sık sık düşünürüm:
Eksik veri = yanlış model
Beyin de eksik hafıza ile çalışırken yanlış ama tutarlı görünen bir model üretir. Bu model bazen o kadar iyi görünür ki, dışarıdan bakan biri bile ayırt edemez.
Ama modelin doğruluğu değil, gerçeklikle uyumu önemlidir.
Toplumda yanlış anlaşılan bir durum
İnsanlar genelde bu durumu “yalan söyleme alışkanlığı” ile karıştırıyor. Ama bu her zaman ahlaki bir mesele değil.
Nörolojik kökenli durumlarda kişi zaten gerçeği çarpıtmaya “karar vermiyor”. Beyin otomatik olarak hikâye üretiyor.
Bu yüzden psikiyatri açısından yaklaşım da daha farklı oluyor:
Damgalamak değil
Nedenini anlamak
Gerekirse bilişsel rehabilitasyon
Günlük hayatta fark edilmesi neden zor?
Çünkü bu hikâyeler genelde:
Tutarlı
Detaylı
Duygusal olarak güçlü
oluyor. İnsan beyni detaylı anlatılan şeye daha kolay inanır.
Bir veri seti ne kadar “temiz görünüyorsa”, o kadar güvenilir sanılır. Ama her zaman öyle değildir.
İnsan hafızasının kırılganlığı
Bazen kendi çocukluğumu düşününce bile emin olamıyorum: Gerçekten öyle mi oldu, yoksa yıllar içinde hikâyeyi mi değiştirdim?
Bu sorunun net bir cevabı yok. Çünkü hafıza sabit değil.
Ve belki de “olmayan şeyleri kurgulama hastalığı nedir?” sorusunun en rahatsız edici yanı şu: Hepimiz hafif düzeyde bunu yapıyoruz. Sadece bazılarında bu durum kontrol dışına çıkıyor.
Gündelik hayatta küçük işaretler
Şu davranışlar dikkat çekici olabilir:
Sürekli değişen hikâyeler
Aşırı detaylı ama doğrulanamayan anılar
Gerçeklik sorgulandığında öfke veya şaşkınlık
Zamanla büyüyen anlatılar
Ama yine de her durumda bir uzman değerlendirmesi gerekir.
İnsan zihninin üretkenliği ve sınırı
Veri analizi yaparken sık kullandığım bir cümle var: “Model, veriden fazlasını üretmemeli.”
Ama insan zihni tam tersine çalışıyor. Veriden fazlasını üretmek, bazen hayatta kalma mekanizması, bazen sosyal bir araç, bazen de bir bozukluk.
Bu çizgi ince. Ve çoğu zaman fark etmek kolay değil.
Gerçeğin esnekliği üzerine son bir düşünce
Ankara’da soğuk bir akşam yürürken bazen şunu düşünüyorum: Hepimiz kendi hikâyemizi yazıyoruz. Ama kimimiz veriye sadık kalıyor, kimimiz boşlukları dolduruyor, kimimiz ise hikâyeyi tamamen yeniden kuruyor.
Ve belki de insan zihnini ilginç yapan şey tam olarak bu: Gerçeği olduğu gibi taşımaması, onu sürekli yeniden üretmesi.